Robben Island ligt in de Tafelbaai, voor de kust van Kaapstad. Het eiland heeft een geschiedenis van eeuwen waarin het achtereenvolgens werd gebruikt als plaats van verbanning, gevangenis, ziekenhuis en militaire basis. Vooral tijdens de apartheid kreeg Robben Island internationale bekendheid als de plek waar politieke gevangenen jarenlang werden opgesloten. Onder hen bevond zich Nelson Mandela, die hier 18 van zijn in totaal 27 gevangenisjaren doorbracht.
De geschiedenis van Robben Island is nauw verbonden met de koloniale geschiedenis van Zuid-Afrika, de apartheid en de strijd voor democratie. Tegenwoordig is het eiland een museum en UNESCO-werelderfgoed. De gebouwen, gevangeniscomplexen en andere historische plaatsen vertellen samen het verhaal van onderdrukking, verzet en de overgang naar een democratisch Zuid-Afrika.
Robben Island en Nelson Mandela
Nelson Mandela arriveerde in 1964 op Robben Island na het Rivonia-proces. Hij werd ondergebracht in de afdeling voor politieke gevangenen van de Maximum Security Prison. Zijn cel was klein en eenvoudig en bood nauwelijks privacy. Mandela en andere gevangenen moesten onder zware omstandigheden dwangarbeid verrichten, onder meer in de kalksteengroeve.
Ondanks de strenge gevangenisregels wisten de politieke gevangenen op verschillende manieren hun waardigheid en onderlinge solidariteit te behouden. Ze organiseerden onder meer onderwijs, politieke discussies en sportactiviteiten. De gevangenis werd daardoor niet alleen een plaats van onderdrukking, maar ook een omgeving waarin gevangenen kennis deelden en zich voorbereidden op een toekomst na de apartheid.
Naast Nelson Mandela zaten veel andere prominente anti-apartheidsactivisten op Robben Island gevangen. Onder hen waren Walter Sisulu, Govan Mbeki, Ahmed Kathrada en Robert Sobukwe. De gevangenis werd daarmee een belangrijk symbool van de strijd tegen apartheid en voor democratie en mensenrechten.
Een geschiedenis die verder teruggaat
Robben Island heeft een veel langere geschiedenis dan alleen de periode van de apartheid. Archeologische vondsten wijzen erop dat mensen het eiland al duizenden jaren geleden bezochten. Toen het eiland vanaf de 17e eeuw intensiever door Europese koloniale machten werd gebruikt, veranderde ook zijn functie.
Onder de Nederlandse VOC werd Robben Island gebruikt voor gevangenschap en verbanning. Ook mensen uit de Indonesische archipel die door de Nederlandse koloniale machthebbers naar de Kaap werden verbannen, werden hier opgesloten. Later gebruikten de Britse koloniale autoriteiten het eiland eveneens als gevangenis en verbanningsoord.
Robben Island als ziekenhuis
Tussen 1846 en 1931 functioneerde Robben Island als General Infirmary. Het eiland werd gebruikt om mensen met lepra, chronische ziekten en psychische aandoeningen van het vasteland te isoleren. De afgelegen ligging maakte het geschikt voor deze vorm van gedwongen afzondering.
De omstandigheden waren niet altijd gericht op genezing. De patiënten leefden grotendeels geïsoleerd van de samenleving en hadden weinig invloed op hun eigen situatie. In de loop van de 19e eeuw groeide Robben Island uit tot een belangrijke leprakolonie. In 1931 werd de leprakolonie gesloten.
Een van de belangrijkste overblijfselen uit deze periode is de Church of the Good Shepherd. De kerk werd in 1895 gebouwd voor de bewoners van de leprakolonie en staat nog altijd op het eiland. Het gebouw vormt een tastbare herinnering aan de medische en sociale geschiedenis van Robben Island.
Robben Island tijdens de Tweede Wereldoorlog
Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg Robben Island een militaire functie. Het eiland werd onderdeel van de kustverdediging van de toenmalige Unie van Zuid-Afrika. Er werden onder meer geschutsbatterijen, bunkers, observatieposten en andere militaire voorzieningen aangelegd.
Ook de haven van Murray’s Bay en een landingsbaan dateren grotendeels uit deze periode. Verschillende militaire bouwwerken zijn nog altijd op het eiland aanwezig en maken deel uit van het historische landschap.
De gevangenis tijdens de apartheid
Vanaf de jaren zestig werd Robben Island vooral bekend als maximaal beveiligde gevangenis voor politieke gevangenen van het apartheidsregime. De Maximum Security Prison werd gebouwd in de jaren zestig en bood plaats aan zowel politieke gevangenen als gevangenen die voor andere misdrijven waren veroordeeld.
Politieke gevangenen werden onderworpen aan een streng regime. Ze leefden in kleine cellen en werden ingezet voor zwaar lichamelijk werk. De omstandigheden waren bedoeld om gevangenen te isoleren en te straffen, maar de gevangenen ontwikkelden tegelijkertijd manieren om elkaar te ondersteunen en kennis over te dragen.
De laatste politieke gevangenen verlieten Robben Island in 1991. De gevangenis werd in 1996 definitief gesloten. Daarmee kwam een einde aan een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van het eiland.
Van gevangenis naar werelderfgoed
Na de sluiting van de gevangenis kreeg Robben Island een nieuwe betekenis. In 1997 werd het Robben Island Museum opgericht om het culturele en historische erfgoed van het eiland te beheren en voor toekomstige generaties te bewaren.
In 1999 werd Robben Island opgenomen op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. UNESCO beschouwt het eiland als een plaats die getuigt van de geschiedenis van onderdrukking en racisme, maar tegelijkertijd symbool staat voor de overwinning van vrijheid en democratie.
Het museum beheert tegenwoordig onder meer de gevangeniscomplexen, historische gebouwen, militaire overblijfselen en archieven. Daarnaast organiseert het educatieve programma’s en onderzoek naar de geschiedenis en het erfgoed van het eiland.
Bezoek aan Robben Island
Een bezoek aan Robben Island begint doorgaans met een boottocht vanuit de Nelson Mandela Gateway bij de V&A Waterfront in Kaapstad. Op het eiland worden bezoekers langs verschillende historische locaties geleid. De voormalige Maximum Security Prison vormt een belangrijk onderdeel van de rondleiding.
Ook de kalksteengroeve waar Mandela en andere gevangenen moesten werken, de woning van Robert Sobukwe, de historische dorpskern en verschillende militaire bouwwerken maken deel uit van het historische landschap.
Robben Island is daardoor meer dan een voormalige gevangenis. Het eiland laat verschillende lagen van de Zuid-Afrikaanse geschiedenis zien: van vroege menselijke bewoning en koloniale verbanning tot medische afzondering, militaire verdediging, apartheid en uiteindelijk de overgang naar democratie.
UNESCO Werelderfgoed
De bijzondere waarde van Robben Island ligt juist in deze gelaagde geschiedenis. De gebouwen en landschappen vormen samen een tastbare herinnering aan verschillende perioden uit de geschiedenis van Zuid-Afrika. Het eiland staat tegenwoordig internationaal symbool voor de strijd tegen onderdrukking en voor de kracht van vrijheid, democratie en menselijke waardigheid.
Bronvermelding:
https://whc.unesco.org/en/list/916/
